ΟΙ ΚΛΑΣΣΙΚΕΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ



Του Παπακυριάκου Κυριάκου, καθηγητή


Το θέμα των αρχαιοτήτων του Ν. Σερρών είναι ανεξάντλητο και ιδιαίτερα σε μια περιορισμένη εργασία, όπως είναι αυτή. Θα αναφέρω εδώ περιληπτικά την κατάσταση των αρχαιοτήτων του νομού και στις σπουδαιότερες από αυτές θα στρέψουμε την προσοχή μας. Ζητώ την κατανόησή που δεν θα μπορέσω να εξαντλήσω το θέμα. Δεν είμαι ειδικός αρχαιολόγος, αλλά επειδή διετέλεσα έκτακτος άμισθος επιμελητής αρχαιοτήτων του Ν. Σερρών επί εξαετία και μιλούσα επί τριετία από τον Ραδιοφωνικό Σταθμό της πόλεως για την ιστορία του Ν. Σερρών, ασχολήθηκα πολύ με την ιστορία του .
Η περιοχή αυτή, λόγω της γεωγραφικής και στρατιωτικής θέσης της, καθώς και των πολλών άλλων πλεονεκτημάτων της, υπήρξε το μήλο της έριδος πολλών γειτονικών λαών. Γι’ αυτό και υπέστη πολλές επιδρομές λαών, καταστροφές, λεηλασίες και πυρπολήσεις. Στους περισσότερους αρχαίους οικισμούς, αν σκάψει κανείς, θα βρει αλλεπάλληλα ερείπια και στάχτες. Κατοικούνταν από τους προϊστορικούς ακόμη χρόνους.
Διασώζονται τα ίχνη των προϊστορικών οικισμών σε πολλούς λόφους, π.χ. στην Αγριάνιστα του Νέου Σουλίου, στον Άγιο Κωνσταντίνο και στο Δρένιο του Αγίου Πνεύματος, στην Αγία Μαρίνα του Μικρού Σουλίου, στον Άγιο Αθανάσιο του Γαζώρου, στον Άγιο Γεώργιο της Μεσοράχης, στη Δάφνη της Νιγρίτας, στο Παραλίμνιο και σε δεκάδες άλλους λόφους και υψώματα που δεν επιτρέπει ο χώρος να τους αναφέρω. Όλως τυχαία, χωρίς ανασκαφές, βρέθηκαν ανεπεξέργαστα και επεξεργασμένα λίθινα εργαλεία, αξίνες σμίλες, εργαλεία διαφόρων ειδών, όστρακα της λίθινης εποχής, διάφοροι θολωτοί τάφοι που ανάγονται στην προϊστορική εποχή.
Η έφορος κλασσικών αρχαιοτήτων Ν. Καβάλας Χ. Κουκούλη σε δημοσιεύματά της στην Επετηρίδα της Αρχαιολογικής Εταιρείας προϊστορικά αρχαιολογικά ευρήματα της παλαιολιθικής και νεολιθικής εποχής από του λόφους Αγριάνιστα του Νέου Σουλίου και από τους διαφόρους λόφους του Αγίου Πνεύματος. Πολλά ευρήματα της παλαιολιθικής εποχής αναφέρει και ο Δ.. Σαμσάρης στο βιβλίο του «Η κοινότητα του Αγίου Πνεύματος. Ο Ηρόδοτος στο 5ο βιβλίο, παρ. 16 αναφέρει λιμνήσιο οικισμό στην Πρασιάδα λίμνη, δηλαδή στην Κερκίνη.
Η περιοχή του Νομού Σερρών, λόγω των πολλών πλεονεκτημάτων της, κατοικήθηκε ευθύς μόλις διασκορπίστηκε το ανθρώπινο γένος από τη πρώτη κοιτίδα της εμφάνησής του.
Η μυθολογία διέδωσε αρκετούς μύθους από την περιοχή αυτή, όπως π.χ. είναι ο μύθος του Πλούτωνα και της Περσεφόνης στο Νύσιο πεδίο στον Αγγίτη ποταμό (Απιανός βιβλ. 4ο 105), του Διονύσου και του Λυκούργου στο Παγγαίο (Ιλιάδα Ζ΄ 133), της εκστρατείας του Ρήσου (Ιλιάδα Κ 435), του Θησέος και της Φυλλίδας και πολλούς άλλους, που δε μας επιτρέπει ο χώρος όλους να τους μνημονεύσουμε.
Ο Αισχύλος στην τραγωδία του «Ικέτιδες», στιχ. 250-259, περιλαμβάνει στο Πελασγικό κράτος και την πεδιάδα των Σερρών. Ο Θουκιδίδης (Βιβλ. 4ο, παρ. 109) χαρακτηρίζει τους περισσότερους Βισάλτες και Ηδωνούς της περιοχής Βισαλτίας Πελασγικής καταγωγής. Επίσης μερικά ονόματα πόλεων και ποταμών του νομού θεωρούνται από τους γλωσσολόγους Πελασγικά, π.χ. Σίρις (Σέρρες), Κοτούσα (Σκοτούσα), Στρυμών, κ.λ.π.
Μετά από τους Πελασγούς, κατοίκησαν οι τοξοφόροι Παίονες (Ιλιάδα Β΄ 848-850). Τούτο επιβεβαιώνεται από το γεωγράφο Στράβωνα (βιβλ. Ζ΄, παρ. 36-41), από τον Ηρόδοτο (βιβλ. Ε΄ παρ. 138), και από το Θουκυδίδη (βιβλ. Β΄ παρ. 98). Όλοι αναφέρουν ότι οι Σιροπαίονες ήταν μια ξεχωριστή φυλή που έκτισε την πόλη Σίρις, τις σημερινές Σέρρες. Σίρις η Παιονική ονομαζόταν αρχικά οι Σέρρες, αλλά, όταν, προ της Ιονικής επανάστασης, ο Δαρείος απήγαγε τους κατοίκους της ομήρους στην Ασία, τότε βρήκαν την ευκαιρία οι Οδόμαντες να εγκατασταθούν στη Σίρα και να μετονομασθεί η πόλη Σίρις η Οδομαντική.
Οι Οδόμαντες εγκαταστάθηκαν στην ανατολική πεδιάδα του Στρυμόνα με σπουδαιότερες πόλεις τη Σίρα, την Κοτούσα, την κώμη των Ολδηνών που αποκαλύφθηκε τελευταία με τις αρχαιολογικές ανασκαφές της νεοδρυθείσης Κλασσικής Εφορείας του νομού Σερρών ότι είναι η αρχαία Βέργη, τον Γάζωρο και την Ζέλεια.
Ο Ηρόδοτος (Ε΄ 13) μας πληροφορεί ότι «Είη δε Παιονίη επί Στρυμώνι ποταμώ πεπολισμένη.» Πλην των Σιροπαιόνων και Οδομαντών κατοίκησαν στη περιοχή του νομού Σερρών και οι παρακάτω φυλές:
α) Σιντοί, στην επαρχία Σιντικής, στις πόλεις Σιντία και Ηράκλεια.
β) Μαίδοι, Λιαίοι, Αγριάνες και Ορέσκοι στις πόλεις Παρθικόπολη, Τρίστολος και Γαρισκός που βρίσκονται βορειότερα της Σιντικής.
γ) Στην επαρχία Βισαλτίας κατοίκησαν οι Βισάλτες στις πόλεις Άρωλος, Ευπορία, Άρασον, Γκαίρον, Καλλίτεραι, Βέργη, Τίντος, Ζερβοχώρι, Βισαλτία, Τρίνλο, Κερδύλιο, Ιμέραιο, Άργυλος και Βρέα,και Τράγιλος.
δ) Στην επαρχία Φυλλίδας κατοίκησαν οι Ζηλαίοι, Παναίοι, Δρώοι, Σάτρες και Βύσοι. Σπουδαιότερη φυλή της Φυλλίδας ήταν οι Ηδωνοί, που κατοικούσαν στις πόλεις Αμφίπολη, Ηιών, Αγνώνεια, Μύρκινος και Δραβίσκος. Σ’ όλη την περιοχή του Νομού Σερρών υπήρχαν πάρα πολλοί αρχαίοι οικισμοί. Τα όρια των φυλών δεν ήταν στεγανά. Οι φυλές αποτελούσαν αυτόνομα κράτη με βασιλέα ή και μία μόνο πόλη αποτελούσε κράτος, όπως π.χ. ήταν η Αμφιπόλη.
Οι Σέρρες είναι μια από τις αρχαιότερες πόλεις της Μακεδονίας, πανάρχαια την ονομάζει ο Ευάγγελος Στράτης, διότι κτίστηκε το 1200 π.χ. Την μνημονεύουν ο Ηρόδοτος, ο Θεόπομπος, ο Ρωμαίος Τίτος Λίβιος και όλοι σχεδόν οι βυζαντινοί ιστορικοί και συγγραφείς την χαρακτηρίζουν ως πόλη οχυρά, μεγάλη, πλούσια, θαυμαστό άστυ και μητρόπολη. Την αρχαιότητα των Σερρών θα έπρε
πε να την αποδείξουμε και να την αναδείξουμε με τα αρχαιολογικά της ευρήματα, αλλά δυστυχώς η πόλη αυτή λόγω απουσίας τοπικής εφορείας αρρχαιοτήτων μεχρι 2004 παρέμεινε ανεξερεύνητη από την αρχαιολογική σκαπάνη. Μια ανασκαφή έγινε μπροστά στην Παλιά Μητρόπολη, στο άλλοτε εξωκλήσι των Τριών Παίδων. Ως αυτόπτης μάρτυς, διότι επιστατούσα ως έκτακτος επιμελητής αρχαιοτήτων του νομού Σερρών, διέκρινα ότι στα έξι μέτρα βάθους υπήρχαν τρία αλλεπάλληλα στρώματα πυρπολημμένων πόλεων.
Η αρχαία πόλη των Σερρών, λόγω των πολλών επιδρομών, καταστροφών και πυρκαγιών και ιδιαιτέρως λόγω των προσχώσεων στο επικλινές έδαφος που βρισκόταν κάτω από την Ακρόπολη και προ πάντων σε σχέση με τη στάθμη της κοίτης του χειμάρρου των Αγίων Αναργύρων, που πλημμύριζε τακτικά στην πόλη, κετεχώσθη σε πολύ μεγάλο βάθος. Αν η αυλή της Παλιάς Μητρόπολης βρίσκεται σήμερα πέντε περίπου μέτρα βαθύτερα της στάθμης του δρόμου που κτίστηκε τον 6ο μ.Χ. αιώνα σκεφθείτε ποια πρέπει να είναι η αρχική στάθμη της αρχαίας πόλης των Σερρών που κτίστηκε τον 12ο αιώνα π.Χ. Θα μπορούσε να παρουσιάσει κανείς τις Σέρρες για τα αλλεπάλληλα, πυρπολημμένα και κατεστραμμένα στρώματά της, σαν την Τροία.
Δίκαια γράφει ο αείμνηστος γυμνασιάρχης Ευάγγελος Στράτης στο βιβλίο του «Ιστορία των Σερρών» ότι «Τα αλλεπάλληλα στρώματα των ερειπίων των Σερρών είναι οι βαθμίδες της χρυσής εκείνης κλίμακος, δι ης η μεγαλομάρτυς αυτή πόλις ανέβη εις τον ουρανόν της Ελληνικής δόξης και αθανασίας.» Οι αρχαιότητες των Σερρών έπεσαν πολύ βαθειά. Τυχαίως βρέθηκε το 1962 στη διάνοιξη του δρόμου προς την Ακρόπολη ένα κόκαλο γραμμένο, που ανάγεται στους προϊστορικούς χρόνους (Γ. Καφταντζή. «Ιστορία των Σερρών», τόμος Β΄ σ. 79).
Στην Ακρόπολη έγινε μια πρόχειρη ανασκαφή το 1925 από τον . Ανδρέα Ξυγγόπουλο. Από απλές και μόνο επισκέψεις διαφόρων διακεκριμένων αρχαιολόγων διαπιστώθηκε ότι εδώ βρισκόταν από το 1200 π.Χ. η αρχαιότατη Σίρις της Παιονίκης (Ν.Ζ. Νικολάου. «Σκαπανείς της ιστοριογραφίας και προβλήματα της ιστορίας των Σερρών»).
Στην Ακρόπολη, που δεν κατεχώσθη, βρέθηκε ένας τοίχος με τετραγωνισμένους πωρόλιθους χωρίς ασβεστοκονίαμα, που απολιθώθηκε στο πέρασμα των πολλών αιώνων. Εκεί βρέθηκε και ένας τάφος γυναίκας του 6ου π.Χ. αιώνα. Εκείνο που σώζεται σήμερα στην επιφάνεια, στη νότια πλευρά του πύργου της Ακρόπολης, είναι ένα κομμάτι τείχους με πωρόλιθους, όμοιους με εκείνους που έκτιζαν τα αρχαία τείχη. Το ασβεστοκονίαμά τους είναι απολιθωμένο μετά από τρεις χιλιάδες περίπου χρόνια.
Υπάρχει μια πολλή διαδεδομένη παράδοση, ότι η πόλη των Σερρών συνδεόταν με την Ακρόπολη με υπόγειο στοά. Τη φήμη αυτή την αναφέρει και ο γυμνασιάρχης Παπαγεωργίου στο έργο του, «Αι Σέρραι και τα προάστια…» σελίς 75.
Εντός της πόλεως βρέθηκαν στις 4-10-1966 στα θεμέλια της Εκκλησίας των Παλαιοημερολογητών, ανατολικά της Παλιάς Μητρόπολης, περίπου δύο χιλιάδες διάφορα νομίσματα με πολλές παραστάσεις και σύμβολα της Ελληνιστικής και Ρωμαϊκής εποχής.
Τα αρχαιότερα λίθινα ανάγλυφα έργα τέχνης που βρέθηκαν στις Σέρρες είναι η παράσταση της θεάς Αρτέμιδος σε κυνήγι και η παράσταση μιας θυσίας, που σώζονται στο μουσείο.(Μαργ. Δήμητσας. «Η Μακεδονία εν λίθοις φθεγγομένη και μνημείοις σωζομένοις», Αθήναι 1896 σελ. 665).
Επίσης από το κ. Μπακαλάκη το 1956 και αργότερα από τον κ. Κυπαρισιάδη ανακαλύφθηκαν στην Ακρόπολη πολλά τεμάχια αγγείων του 7ου και 6ου π.Χ. αιώνα. Από δε την Ελληνιστική και Ρωμαϊκή εποχή έχουμε πολλά αρχαιολογικά εκθέματα στο μουσείο Σερρών, δηλαδή τιμητικά ψηφίσματα, ενεπίγραφες επιτύμβιες πλάκες, αγάλματα κτερίσματα τάφων, ειδώλια ανάγλυφα κ.λ.π.
Από τα τιμητικά ψηφίσματα φαίνεται ότι στην Ελληνιστική και Ρωμαϊκή εποχή διοργάνωναν στις Σέρρες γυμναστικούς αγώνες σε ειδικό στάδιο, που πιθανολογείται ότι ήταν ανάμεσα στους ιερούς ναούς του Αγίου Αντωνίου και του Τιμίου Προδρόμου. Από διάφορες ενεπίγραφες πλάκες με τις φράσεις «Βουλευόντων και βουλευσαμένων» και «Βουλεύσας και αγορανομήσας» φαίνεται ότι υπήρχε βουλή στις Σέρρες μια αγορανομική υπηρεσία. Επίσης από ονόματα μεμυημένων Σερραίων στα Καβείρια μυστήρια εικάζεται ότι υπήρχε και ειδικός ναός. Μεγάλος ναός, προς τιμήν του Θεού Ήλιου, του Απόλλωνα, υπήρχε πιθανόν στη Σίρι την Παιονική από όπου πήρε το όνομά της. Ο Ξέρξης στην εκστρατεία του κατά των Ελλήνων, περνώντας από τη περιοχή των Σερρών, άφησε το άρμα του Θεού ήλιου εδώ στη Σίρα.
Νεκροταφείο της Ρωμαϊκής εποχής βρέθηκε στο χώρο του 3ου Γυμνασίου Σερρών, όπου σώζεται ακόμη ένας θολωτός τάφος του 2ου ή αρχή του 3ου μ.Χ. αιώνα.
Ήμουν παρών ως καθηγητής στο γυμνάσιο κατά την εκσκαφή της θεμελιώσεως της νέα πτέρυγας του3ου Γυμνασίου Σερρών και επενέβην ως έκτατος επιμελητής στον χειριστή του εσκαφέα για να μην τον καταστρέψει. Στις Σέρρες ό,τι αποκαλύφθηκε οφείλεται στην τύχη και όχι σε συστηματική ανασκαφή.
Συστηματικές αρχαιολογικές ανασκαφές στο νομό Σερρών έγιναν στο Αηδονοχώρι, στην Αμφίπολη, στη Βέργη και στον Νέο Σκοπό εκεί όπου ήταν η κώμη των Ολδηνών. Σ’ όλες τις αρχαίες πόλεις που αναφέραμε πρέπει να γίνουν ανασκαφές, για να εξακριβωθούν οι τοποθεσίες τους και ο βαθμός του πολιτισμού τους.
Οι ανασκαφές της Αμφιπόλης που άρχισαν από το 1956 απεκάλυψαν ανεκτίμητους αρχαιολογικούς θησαυρούς. Ο αείμνηστος Λαζαρίδης γράφει στο βιβλίο του Αμφίπολη – Άργυλος ότι «Μεγάλο πλήθος από έργα τέχνης (γλυπτά, επιγραφές, αγγεία, πήλινα ειδώλια, χρυσά κοσμήματα) ήρθαν στο φως και αποκαλύφθηκαν αξιόλογα τμήματα τείχους, οικοδομές και τάφοι.» Στο ίδιο βιβλίο αναφέρει και για τις γύρω πόλεις, Δραβίσκο, Μύρκινο, Ηιώνα, Βρέα, Κερδύλιο, Ιμέραιον.
Η Αμφίπολη από αρχαιολογική άποψη προσελκύει το ενδιαφέρων όλων των αρχαιολόγων του κόσμου, διότι από την ίδρυση της μέχρι το τέλος του αρχαίου κόσμου κατείχε εξέχουσα διεθνή θέση από κάθε άποψη. Στην Αμφίπολη λειτουργεί αξιόλογο αρχαιολογικό μουσείο. Και μόνο η Αμφίπολη δικαιολογούσε την ίδρυση εφορείας αρχαιοτήτων στο Νομό Σερρών.
Ανασκαφές έγιναν το 1935-1936 από τον. Μπακαλάκη στον Νέο Σκοπό, στη θέση όπου άλλοτε ήταν η κώμη των Ολδηνών. Αποδείχθηκε πρόσφατα με τις αρχαιολογικές ανασκαφές ότι ήταν η αρχαία πολή Βέργη.Ο ίδιος γράφει: «Ν.Δ. του χωριού υψούται χαμηλός επιμήκης γήλοφος επιχώσεως τέφρας, πλήρους οστράκων, λίθων πελεκημένων και αργών. Επί της επιφανείας του λόφου διακρίνει κάποοις επίσης διαφόρους βάσεις φερούσας ποτέ στήλας ενεπιγράφους, αμφορέων οξυπυθμένων, όστρακα, κ.λ.π. (Αρχαία ευρήματα εκ Νέου Σκοπού). Τα ευρήματα της ανασκαφής ήταν όστρακα αξίας από ερυθρόμορφα αττικά αγγεία. Κώθωνες από τάφους, ειδώλια, κεφαλή από άγαλμα εφήβου, επιτύμβιο ανάγλυφο ρήτορα και μια επιτύμβια ενεπίγραφη πλάκα από όπου πληροφορούμεθα το όνομα της κωμόπολης, «Ολδηνών κώμη». Δεν είναι όμως η , «Ολδηνών κώμη» αλλά η αρχαία πόλη Βέργη. Στην νεκρόπολη των Ολδηνών βρέθηκε ένα πολύ ωραίο επιτύμβιο ανάγλυφο των ελληνιστικών χρόνων με την παράσταση ενός δρομέα ιππέα που μας θυμίζει έργο των αετωμάτων του Παρθενώνα. Βρίσκεται εκτεθειμένο στο Αρχαιολογικό Μουσείο, όπου το μετέφερα ο ίδιος το 1970.
Ανασκαφές έγιναν και στο Αηδονοχώρι, δίπλα από την Ιερά Μονή του Τιμίου Προδρόμου, όπου αποφάνθηκαν ότι εκεί ήταν η αρχαία πόλη Τραΐλιον ή Τράγιλος. Βρέθηκαν πολλά κτίσματα και τάφοι και πλήθος νομισμάτων που φέρουν το όνομα Τράγιλος. Πολλά αρχαιολογικά ευρήματα θα μπορούσαμε να έχουμε σήμερα, αν γίνονταν συστηματικές αρχαιολογικές ανασκαφές στις τοποθεσίες, όπου ήσαν άλλοτε αρχαίες πόλεις, λαμβάνονταν αυστηρά μέτρα και γινόταν άγρυπνη παρακολούθηση κατά των αρχαιοκαπήλων. Σε μια έκθεση του 1956 προς την αρχαιολογική υπηρεσία αναφέρεται ότι ένας χωρικός στο Καλόκαστρο Σερρών βρήκε στο λόφο Ασάρι, όπου ήταν η αρχαία Άρρωλος, μια τεράστια ενεπίγραφη πλάκα, την οποία έσπασε και την μετέφερε για να κτίσει το σπίτι του. Σήμερα μετά απότριάντα χρόνια προσωπικό αγώνα αξιωθήκαμε να έχουμε στη πόλη μας Εφορεία Κλασσικών Αρχαιοτήτων. Δεν εξαρτώμεθα αρχαιολογικά από άλλο νομό . Μπορούμε να προγραμματίσουμε στις Σέρρες ανασκαφές στον αρχαιολογικά πλούσιο νομό Σερρών.