ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΒΛΑΧΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΩΝ

Λαϊλιάς. Το μεγάλο θέρετρο των Σερρών

Όταν το 17ο αιώνα (1668) ο τούρκος περιηγητής Εβλιά (ή Εβλιγιά) Τσελεμπή αφιέρωνε στο περιηγητικό του σύγγραμμα ένα ολόκληρο κεφάλαιο, με τίτλο «Έπαινος του μεγάλου θέρετρου των Σερρών», αναφερόμενος στο ασύγκριτο φυσικό κάλλος του και το κλίμα, δεν είχε άδικο.
«Το θέρετρο αυτό» γράφει «είναι διάσημο σε όλη την Ρούμελη, την Αραβία και την Περσία». Είναι τόπος με λαμπρό κλίμα, αληθινός θελξικάρδιος παράδεισος, ανώτερος του οποίου δεν υπάρχει.
Συνδεδεμένος με θρύλους και ιστορίες, ο Λαϊλιάς αποτελεί ένα από τα ορεινά συμπλέγματα της Ανατολικής Μακεδονίας και μάλιστα το πλέον όμορφο και αγαπητό, ενώ δεν άφησε ασυγκίνητο ούτε τον Γάλλο πρόξενο και περιηγητή Cousinery, ο οποίος όταν επισκέφθηκε τα Σέρρας, το 1814, αφιέρωσε πολλές σελίδες για να πλέξει το εγκώμιο του μαγευτικού ομώνυμου δάσους.


Περίπου μια δεκαετία πριν το ταξίδι του, οι βλαχόφωνοι, οι οποίοι έφθασαν και εγκαταστάθηκαν στην ευρύτερη περιοχή των Σερρών από τα ξακουσμένα βλαχοχώρια Αβδέλλα, Γράμμουστα, Περιβόλι και Σαμαρίνα -εξ αιτίας των διωγμών που εξαπέλυσαν εναντίον τους οι Τούρκοι κατακτητές- στέριωσαν στα χαμηλότερα και ηπιότερα επίπεδα του όρους χτίζοντας οικισμό, «τα Βλάχικα Καλύβια», όπου τους μήνες του θέρους (στο ενδιάμεσο διάστημα από τις εορτές του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Δημητρίου) είχαν ως κύρια απασχόληση τους την κτηνοτροφία.
Δεν είναι λίγες ο φορές που μεγαλούργησαν, προς χάριν της ελευθερίας, και αναδείχθηκαν σε πρωταγωνιστές ιστοριών θυσίας και υπερασπιστές των ελλαδικών ιδανικών, ταυτόχρονα με την απελευθέρωσης της σερραϊκής γης (1913) και εν συνεχεία στον Α! Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918) έως και την έναρξη του Β! Παγκοσμίου Πολέμου (1940-1944), στην διάρκεια του οποίου (το 1941) οι Βούλγαροι κατέστρεψαν εκ θεμελίων - για άλλη μια φορά - την κοινότητα τους.

 

«Λαϊλιάς». Ο Λαογραφικός Όμιλος Βλάχων και Φίλων Νομού Σερρών

Το 1985 αφού η επιθυμία ωρίμασε σκέψεις και διαθέσεις, πολλοί από τους επιζήσαντες βλαχόφωνους του δάσους και οι απόγονοι τους ίδρυσαν τον Λαογραφικό Όμιλο Βλάχων & Φίλων «ΛΑΪΛΙΑΣ» Ν. Σερρών.

Στις χορευτικές του ομάδες 250 και πλέον χορευτές γνωρίζουν την μουσικοχορευτική παράδοση των βλαχοφώνων Σερραίων αλλά και ολόκληρης της
Ελλάδος. Παράλληλα λειτουργεί και τμήμα εκμάθησης των περισσοτέρων παραδοσιακών μουσικών οργάνων το οποίο αριθμεί 30 μέλη.
Τα παιδιά της μεγάλης χορευτικής του ομάδας έχουν αναλάβει, για πέμπτη συνεχόμενη χρονιά, την παραγωγή ραδιοφωνικής εκπομπής, αφιερωμένης στην ελληνική παραδοσιακή μουσική και το δημοτικό τραγούδι.

Συγκροτήθηκε ομάδα με σκοπό τη συλλογή, καταγραφή και ταξινόμηση στοιχείων, που αφορούν την παράδοση των βλαχοφώνων του νομού αλλά και την ντόπια σερραϊκή παράδοση, για την οποία είναι γνωστό ότι αποτελεί ανεκτίμητο κεφάλαιο της ελληνικής. Αποτέλεσμα αυτής της πρωτοβουλίας είναι και η παραγωγή τεσσάρων αρχειακών CDs, ένα εκ των οποίων διατίθεται από τα γραφεία του Ομίλου στο κοινό, απολαμβάνοντας τα νταούλια και τους ζουρνάδες, που πρωταγωνιστούν σε κάθε αυθεντικό σερραϊκό γλέντι. Με ένα δεύτερο CD θα αποδοθεί ο απαιτούμενος φόρος τιμής στους βλαχόφωνους προγόνους και όσα κληροδότησαν ως μουσική παρακαταθήκη.

Ο Όμιλος «Λαϊλιάς» συντηρεί ιματιοθήκη με εκατοντάδες φορεσιές (πολλές εκ των οποίων αυθεντικές) που συνεχώς εμπλουτίζεται και ανανεώνεται. Σ’αυτήν συμπεριλαμβάνονται και οι μοναδικής ομορφιάς και ιστορικής αξίας ανδρική και γυναικεία βλάχικη φορεσιά του Ν. Σερρών.

Ας σημειωθεί ότι χάρη στην αγάπη για το ομώνυμο όρος των πατέρων και της πολιτιστικής τους κληρονομιάς, ο Όμιλος έχει καθιερώσει ως θεσμό στη συνείδηση όλων την διοργάνωση (από ιδρύσεως του) διήμερων εκδηλώσεων στην καρδιά του δάσους του Λαϊλιά, την γιορτή του δεκαπενταύγουστου με την συμμετοχή πολιτιστικών συλλογών από διάφορα μέρη της Ελλάδος. Επίσης έχει θεσμοθετήσει άλλες δύο εκδηλώσεις κατά την διάρκεια του έτος, η πρώτη το φθινόπωρο με την επωνυμία «Βράδια Παράδοσης» και η δεύτερη το «Χορευτικό Πανόραμα» την περίοδο της άνοιξης. Στις παραπάνω εκδηλώσεις πρέπει να προσθέσουμε και την «Γιορτή της μητέρας» που διοργανώνει κάθε χρόνο την αντίστοιχη ημέρα.

Έχει πάρει μέρος σε εκατοντάδες εκδηλώσεις στο εσωτερικό από τις οποίες ξεχωρίζουν οι συμμετοχές στην τελετή παράδοσης της Ολυμπιακής Φλόγας στο Καλλιμάρμαρο Παναθηναϊκό Στάδιο, για τους Ολυμπιακούς Αγώνες της SEOUL το 1988, στο 39ο Φεστιβάλ Λευκάδας, στο 13ο Συνέδριο της Διεθνούς Οργάνωσης Λαϊκής Τέχνης στην Αριδαία, οι δύο εμφανίσεις στο ιστορικό θέατρο της «Δόρα» Στράτου τον Ιούλιο του 2000 και 2003 με κάλυψη της εκδήλωσης από το κρατικό τηλεοπτικό κανάλι και δορυφορική μετάδοση σε ολόκληρη την ομογένεια και το εσωτερικό.

Mε αφορμή τα είκοσι χρόνια από την ίδρυση του διοργάνωσε:
6 - 9 Ιανουαρίου 2005, Σεμινάριο Ελληνικών Παραδοσιακών Χορών.
Το πρόγραμμα διδασκαλίας περιλάμβανε:
Α) Χορούς και τραγούδια των Βλαχοφώνων του Ν. Σερρών.
Εισήγηση - Διδασκαλία: Βασίλης Τερζής.
Β) Χορούς και τραγούδια Κουτσούφλιανης Τρικάλων και Σαμαρίνας.
Εισήγηση - Διδασκαλία: Τάσος Πλίτσης.
Γ) Χορούς και τραγούδια περιοχής Μετσόβου.
Εισήγηση - Διδασκαλία: Γιώργος Μέτσιος.
Δ) Χορούς και τραγούδια από το Δυτικό Ζαγόρι και Κόνιτσα.
Εισήγηση - Διδασκαλία: Θανάσης Μπέας.

Στις 5 - 8 Ιανουαρίου 2006, διοργάνωσε το 2ο Σεμινάριο Ελληνικών Παραδοσιακών Χορών.

Το πρόγραμμα διδασκαλίας περιλάμβανε:
Α) Χοροί και τραγούδια των Ντόπιων κατοίκων του Ν. Σερρών.
Εισήγηση - Διδασκαλία: Βασίλης Τερζής.
Β) Χοροί και τραγούδια από τα χωριά, Καλή Βρύση, Πύργοι, Βώλακας,
Πετρούσα, Ξηροπόταμος και Μοναστηράκι του Ν. Δράμας.
Εισήγηση - Διδασκαλία: Αλέξανδρος Καρατζόγλου.
Γ) Χοροί και τραγούδια από τα χωριά Ορεινή και Ξηρότοπο Σερρών.
Εισήγηση - Διδασκαλία: Πασχάλης Μπουρβάνης.
Δ) Χοροί και τραγούδια από το Ρουμλούκι.
Εισήγηση - Διδασκαλία: Αχιλλέας Τσιάρας.

Κάθε χρόνο ταξιδεύει στο εξωτερικό, συμμετέχοντας σε πανευρωπαϊκά και παγκόσμια φεστιβάλ πρεσβευτής του ελληνικού πολιτισμού και πνεύματος.
1985, Φεστιβάλ της BRATISLAVA στην Τσεχοσλοβακία.
1986, Φεστιβάλ στο LA CLUSAZ στη Γαλλία.
1987, BALKAN FESTIVAL OHRID στη Γιουγκοσλαβία.
1987, TRABANI, MARCALA στη Σικελία - Ιταλία.
1988, CRANDE MONDE ET CORCE στη Γαλλία.
1989, Φεστιβάλ REIMS στη Γαλλία.
1990, «EUROPA 90» Φεστιβάλ της Ε.Ο.Κ.
1991, Φεστιβάλ τη Ε.Ο.Κ στη Βρετάνη της Γαλλίας.
1992, στο HOLDEN στην Ολλανδία.
1993, Φεστιβάλ στη VARNA στη Βουλγαρία.
1994, Φεστιβάλ στη MURCIA στην Ισπανία.
1995, Φεστιβάλ στο CALARACI στη Ρουμανία.
1996, στο παγκόσμιο Φεστιβάλ στο MINTURNO στην Ιταλία.
1997, Φεστιβάλ στη MESSINA στην Ιταλία.
1998, Φεστιβάλ KLAIPEDA στη Λιθουανία.
2003 Φεστιβάλ MAMAGIA - KONSTANTZA στη Ρουμανία.
2004 Φεστιβάλ MAMAGIA - KONSTANTZA στη Ρουμανία.
Αποτέλεσμα όλων είναι η δημιουργία μιας σωστής παρέας. Τα παιδιά του «Λαϊλιά» μέσα από ένα οικογενειακό κλίμα συγκινούνται και συγκινούν , έχοντας ως μέσο την παράδοση, γεγονός που δεν περνά απαρατήρητο από καμία εκδήλωση και εμφάνιση τους.

Πρόεδρος του Ομίλου είναι ο Ιωάννης Ζαπάρας και δάσκαλος χορού ο Βασίλης Τερζής.


 

Α) ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΩΝ ΒΛΑΧΟΦΩΝΩΝ ΤΟΥ Ν. ΣΕΡΡΩΝ

 

Βασίλης Τερζής

1. Οι βλαχόφωνοι στην Ανατολική Μακεδονία και το Ν. Σερρών.
Οι περιοχές της Κεντρικής και της Ανατολικής Μακεδονίας υπήρξαν ταυτόχρονα για τους βλαχοφώνους του ελλαδικού χώρου:
α) χώροι διασποράς βλάχων από όλες σχεδόν τις ορεινές μητροπόλεις κατά μήκος της Πίνδου,
β) τόπος παραθερισμού και ξεχειμωνιάσματος τσελιγκάτων κάθε προέλευσης,
γ) χώροι παλαιότερων μητροπολιτικών εστιών,
δ) αφετηρία για νέες εγκαταστάσεις,
ε) χώροι όπου σημειώθηκαν όλες οι μορφές βλάχικης εγκατάστασης (νομαδικής, ημινομαδική, γεωργική, ημιαστική και αστική).
Η καταγωγή της πλειοψηφίας των βλαχοφώνων του Ν. Σερρών έγκειται στην Αβδέλλα, τη Γράμμουστα, τη Σαμαρίνα και το Περιβόλι, αλλά και σε χωρία της Ηπείρου ( Νικολίτσα, Μοσχόπολη) και της δυτικής Μακεδονίας (Νυμφαίο, Σμίξη, Βλάστη). Σε αυτούς προστίθεται και ένας μικρότερος αριθμός Ολύμπιων βλαχόφωνων, οι Μπαϊσιώτες (από τη Βωβούσα) των κεφαλοχωρίων του Σιδηροκάστρου, οι Παπατσαϊρινοί, καθώς και οι Μότσιανοι, δηλαδή οι Ασπροποταμίτες και Μετσοβίτες βλαχόφωνοι που βρέθηκαν στα κεφαλοχώρια του νομού, όπως την Αλιστράτη, τη Νέα Ζίχνη, τα Νταρνακοχώρια και τα Παγγαιοχώρια. Τέλος αξίζει να αναφερθούν και οι Τζουμαγιώτες βλαχόφωνοι, οι Ποροϊάνοι και οι Ραμνιώτες (χωριά στο Β. Α τμήμα του Ν. Σερρών).

2. Πόλεις και χωριά του Ν. Σερρών όπου κατοικούν Βλαχόφωνοι.
Άγιο Πνεύμα, Αλιστράτη, Αχλαδοχώρι, Βέργη, Ελαιώνας, Ηράκλεια, Καπνόφυτο, Λευκώνας, Μελενεγκίτσι, Μεσολακία, Σιδηρόκαστρο, Χιονοχώρι, Χρίστος, Ροδολίβος, Σέρρες, Πορόια, Οινούσα, Νιγρίτα, Ν. Πετρίτσι (κατά αλφαβητική σειρά).

3. Οι εγκαταστάσεις των βλαχοφώνων στο Ν. Σερρών από τον 17ο αιώνα έως τα μέσα του 18ου.
Η εμφάνιση των πρώτων βλαχόφωνων στο Ν. Σερρών υπολογίζεται στις αρχές του 17ου αιώνα. Λιγοστές οικογένειες, μεμονωμένα, άρχισαν να επισκέπτονται τον νομό και να εγκαθίστανται σε αυτόν με την προοπτική της μόνιμης κατοικίας. Πολύ αργότερα το 1780 - 1800 ένας μεγάλος όγκος βλαχόφωνων θα μετακινηθεί προς την ανατολική Μακεδονία πολλοί εκ των οποίων θα εγκατασταθούν στην περιοχή των Σερρών.
Από το 1600 έως στα μέσα του 17ου αιώνα παρατηρούνται μαζικές και πολύ σημαντικές έξοδοι από την Πίνδο και μετοικίσεις προς τις ορεινές περιοχές της ανατολικής Θεσσαλίας και τα αστικά της κέντρα. Κάποιοι έφτασαν μέχρι τη Μοσχόπολη, τη Θεσσαλονίκη και την Ανατολική Μακεδονία. Οι έξοδοι αυτής της περιόδου από την Πίνδο αν και είναι από τις λιγότερο ερευνημένες και με άγνωστο σχετικά μέγεθος και περιεχόμενο θεωρούνται από πολλούς ερευνητές οι προπομποί των μεγάλων εξόδων που σημειώθηκαν αργότερα, από όλα σχεδόν τα βλαχοχώρια, ανάμεσα στο 1769 και το 1830, ενώ εκφράζεται η άποψη πως κατά κάποιο τρόπο και έως ένα βαθμό ήταν ανάλογες με αυτές.

4. Οι λόγοι των εξόδων του 17ου αιώνα:
Οι κυριότεροι λόγοι των πληθυσμιακών εξόδων κατά την διάρκεια του 17ου αιώνα ήταν οι εξής:
α) Ο υπερπληθυσμός των ορεινών κοινοτήτων ο οποίος είχε είδη οδηγήσει σε κάποια αρχική και σταδιακή μετακίνηση ατόμων και μικρών ομάδων επαγγελματιών προς τα διαμορφούμενα αστικά κέντρα των πεδινών περιοχών.
β) Η αντιπαλότητα των Βλάχων των ορεινών οικισμών με τις τουρκικές αρχές και κυρίως με τους ισχυρούς κατά τόπους εκπροσώπους τους.
γ) Ο περιορισμός του προνομιούχου καθεστώτος ένταξης στο ταμείο της Σουλτάνας (Βαλιδέ) και η παραχώρηση πολλών προνομίων και βλαχοχωριών ως τιμάρια στους σπάχηδες.
δ) Η καταστολή των επαναστατικών κινημάτων του 1600 και κυρίως του 1611 όταν χριστιανοί της Θεσσαλίας και της Ηπείρου ακολούθησαν το κάλεσμα του μητροπολίτη Τρίκκης Διονύσιου του Φιλόσοφου (γνωστού ως Σκυλόσοφου).
ε) Η ανερχόμενη δύναμη των σταδιακά εξισλαμισμένων Αλβανών, που εξελίσσονται σε τοπικούς κυρίαρχους και δυνάστες.
στ) Οι συγκρούσεις με τους αρματολούς και τους κλέφτες.
ζ) Αστάθμητοι παράγοντες όπως οι συχνές επιδημίες και οι φυσικές καταστροφές.
Μέχρι το 1769, έτος της πρώτης «καταστροφής» της Μοσχόπολης και ορόσημο για την έναρξη σοβαρότατων εξόδων και διασπορών, βλάχικοι πληθυσμοί είχαν επιβιώσει μόνο στο νοτιοδυτικό τμήμα της Βαλκανικής, κατά μήκος της ελληνικής χερσονήσου. Μέχρι εκείνη την εποχή, οι παλαιότεροι «βλάχικοι» πληθυσμοί» που βρισκόταν βόρεια και ανατολικά της νοητής γραμμής Δυρράχιο - όρος Περιστέρι - Μόγλενα - Θεσσαλονίκη φαίνεται πως είχαν αφομοιωθεί και εξαφανιστεί. Νότια της προαναφερθείσας νοητής γραμμής είχαν δημιουργηθεί ιδιαίτερα πολυπληθείς συγκεντρώσεις βλάχικών ομάδων και πληθυσμών.
Από το 1769 και μετά, αυτή η γεωγραφική χωροθέτηση των βλάχων ανατρέπεται, οι συνεχείς έξοδοι και η διασπορά τους οδηγούν μέχρι τις πλαγιές της Ροδόπης και του δυτικού Αίμου, όπως και σε διάφορες πολιτείες της σημερινής Βουλγαρίας. Πλημμυρίζουν το σύνολο σχεδόν της γεωγραφικής Μακεδονίας, τόσο τα ορεινά όσο και τις πολιτείες. Φτάνουν μέχρι τις πόλεις της Σερβίας, του Κοσόβου και της Βοσνίας. Βλαχόφωνοι περνούν το Δούναβη και το Σάβο και δημιουργούν παροικίες στα εδάφη της Αυστρουγγαρίας και των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών. Εξαπλώνονται και προς το νότο, μέχρι την Αττική. Σημαντικοί βλάχικοι οικισμοί και εγκαταστάσεις, όπως του Κρουσόβου στην Π.Γ.Δ.Μ. και των Σερρών στην Ανατολική Μακεδονία, είναι αποτέλεσμα αυτής της νεότερης και μάλλον αγνοημένης βλάχικης διασποράς.

5. Οι λόγοι των εξόδων από τα τέλη του 18ου αιώνα έως τον 19ο.
α) Τα Ορλοφικά 1769 - 1770. Με το κίνημα να πνίγεται στο αίμα ακολουθούν λεηλασίες από τους Τουρκαλβανούς τις οποίες δεν γλίτωσαν και οι βλάχικες κοινότητες. Μοσχόπολη, Γράμουστα, Σύπισκα, Νικολίτσα, Λινοτόπι κ.α. που καταστρέφονται ολοσχερώς. Ακολούθησε αναγκαστική μετανάστευση των βλαχόφωνων που έφτασαν ως τον Ν. Σερρών.
β) Μεγάλες ήταν οι μεταναστεύσεις Βλαχόφωνων, οι οποίοι μη μπορώντας να αντέξουν τις θηριωδίες και ατιμίες του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, έφτασαν προς την περιοχή των Σερρών στην πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα.
γ) Σοβαρός λόγος εξόδου βλαχοφώνων από τις εδραίες θέσεις τους στις αρχές του 19ου αιώνα αποτέλεσαν τα αντίποινα των Τούρκων και γενικότερα η σκληρή τους στάση απέναντι στα βλαχοχώρια εξαιτίας της συμμετοχής τους στην ελληνική επανάσταση του 1821.
δ) Οι έμμεσες συνέπειας της επανάστασης του 21 και οι ανεξέλεγκτες ληστρικές επιδρομές και καταστροφές.
Ανάμεσα στο 1823 - 1832 αιτίες εξόδων αποτελούν οι έμμεσες συνέπειες της επανάστασης του 21. Η εξασφάλιση διαμονής και διατροφής για τα τουρκικά στρατεύματα που βρίσκονταν ήδη στην περιοχή για την εξουδετέρωση του Αλή Πασά, οι επιτάξεις των υποζυγίων, η γενικότερα η αναρχία και κυρίως οι συχνές και βαριές οικονομικές εισφορές που επιβάλλονταν για την κάλυψη πολεμικών δαπανών του τουρκικού στρατού αποτελούν τις ακούσιες επιπτώσεις της επανάστασης του 21.
ε) Μετακινήσεις έγιναν και την περίοδο των επαναστατικών κινημάτων του 1854, 1866 και 1877 στα οποία συμμετείχαν κυρίως βλαχόφωνοι. Σε αντίποινα δέχθηκαν επίθεση τα βλαχοχώρια της Πίνδου, Αβδέλλα, Περιβόλι, Σαμαρίνα, Βωβούσα. Τότε πολλοί, κυρίως κτηνοτρόφοι, μετανάστευσαν και έστησαν τσελιγκάτα στα βουνά των Σερρών Μπέλλες, Λαϊλιάς και Μενοίκιο.

6. Ιδιαίτεροι χοροί και τραγούδια των βλαχόφωνων του Ν. Σερρών

1) Στον Σερριώτικο τον κάμπο 7/8.
2) Κάτω στον Άγιο Θόδωρο 7/8 & 4/8.
3) Και άλλοι με το ίδιο κινητικό μοτίβο ….
4) Αντίπερα 7/8 & 4/8 γρήγορο.
5) Από μικρός στα γράμματα (Δελή παπάς) 7/8 ή 3/8.
6) Κάτω στην Άσπρη πέτρα 7/8 ή 4/8 αργό (4/4).
7) Στον Ίσβορο 7/8 ή 4/8 αργό (4/4).
8) Πέντε χρόνια περπατούσα 7/8.
9) Που ήσουν περιστερούλα μου 7/8 ή Επιτραπέζιο.
10) Ανήμερα την Πασχαλιά 7/8.
11) Νουν’ τσα τσιάμα λια χατζιάνε 7/8 (Δεν στο’ λεγα Χατζήδενα).
12) Αγγισίρα όιλι σ’ φούγκα 7/8 (Κίνησαν τα πρόβατα να φύγουν).
13) Λένα (Γιού άνγκισισ λιά Λένα) 7/8 (Για που κίνησες καλέ Ελένη).
14) Λα πόμνου ντι νιγκ α μάρι (Γκάλπινα) 3/8 (Στο δέντρο κοντά στη θάλασσα).
15) Πρι μαγούλ ανάλτου 3/8 (Απάνω στην κορφούλα).
16) Και άλλοι με το ίδιο κινητικό μοτίβο ….

17) Δερβέναγας (Χατζηστέργιος) 3/8.
18) Παυλή Μελάς 3/8.
19) Νικοτσάρας 3/8.
20) Χαρά μωρέ χαρά 3/8.
21) Σιμίτε (Σίρμα τσεν τσι ζουρλουσίς) 3/8 (Σίρμω τι ζουρλάθηκες).
22) Μάτα μάκα ζάχαρη 3/8 (Η μάνα σ’ τρώει ζάχαρη).
23) Θανάση όντας κίνησες 3/8.

24) Ράφτε -- & 7/8.
25) Βλαχούλα - (Γκάιντα ??) 4/8 αργό (4/4).

7. Χοροί και τραγούδια που επικράτησαν μετά την δημιουργία των συλλόγων, (1976).
1) Φραγκίτσα 8/8 ή 5/8.
2) Ζαχαρούλα 4/8 γρήγορο.
3) Χατζηστέργιου τσέλιγκ μάρι... 3/8 (Χατζηστέργιο τσέλιγκα μεγάλε).
4) Μπεράτια (Μπαίνω μεσ’ τ’ αμπέλι κ.α) 7/8.
5) Συγκαθιστά (Τασιές κ.α) 4/8 γρήγορο.
6) Συγκαθιστά (Αηδόνι κ.α) 8/8.

8. Άλλοι χοροί που συναντιούνται σήμερα σε κοινωνικές εκδηλώσεις βλαχόφωνων Σερραίων.
1) Καλαματιανός 7/8.
2) Συρτός 4/8 γρήγορο ή 2/4.
3) Συρτός στα τρία 3/8 ή 4/8 αργό (4/4).
4) Στα δύο (Πωγωνίσια) 4/8 αργό (4/4).
5) Αρβανιτοβλάχικος 4/8 αργό (4/4).
6) Τσάμικος 6/8.
7) Κίνιγκ
Ο καλαματιανός, ο συρτός και ο συρτός στα τρία υπήρχαν πάντοτε στην μουσικοχορευτική παράδοση των βλαχόφωνων Σερραίων.

9. Χοροί που συναντά κανείς μόνο στους συλλόγους
1) Τσαρίτσανη 4/8 γρήγορο & 6/8.
2) Σε τούτη τάβλα που’μαστε (Φεζοδερβέναγας) 4/8 αργό (4/4) &
4/8 γρήγορο.
3) Ζαμαντάκας 4/8 αργό (4/4).
4) Βασιλαρχόντισσα 5/8.
5) Κεντημένη ποδιά 4/8 αργό (4/4) & 4/8 γρήγορο.
6) Ζαγορίσιος (Κωσταντάκης) 5/8.
7) Μπεράτι Ηπείρου 8/8.
8) Τζιάκας απ’ τα Γρεβενά 6/8.

10. Τα κινητικά μοτίβα των βλαχόφωνων του Ν. Σερρών.
Εκτός από το χρονικό προσδιορισμό των παραπάνω χορών και τραγουδιών και την ανάλογη κατάταξή τους σε κατηγορίες, μπορούμε να ομαδοποιήσουμε τους ιδιαίτερους χορούς των βλαχόφωνων Σερραίων σύμφωνα με το γενικότερο κινητικό τους μοτίβο.

Α) Στον Σερριώτικο τον κάμπο
Κάτω στον Άγιο Θόδωρο
Αντίπερα
Ράφτε
κ.α

Β) Δερβέναγας
Παυλή Μελάς
Νικοτσάρας
Χαρά μωρέ χαρά
Μάτα μάκα ζάχαρη
Σιμίτε
Θανάση όντας κίνησες
Γ) Από μικρός στα γράμματα
Κάτω στην Άσπρη πέτρα
Στον Ίσβορο
Πέντε χρόνια περπατούσα
Ανήμερα την Πασχαλιά
Που ήσουν περιστερούλα μου
Νου τσα τσιάμα λία χαττζιάνε
Αγγισίρα όιλι σ’φούγκα
Λένα
Λα πόμνου ντι νιγκ α μάρι (Γκάλπινα)
Πρι μαγούλ ανάλτου
κ.α

Δ) Βλαχούλα - (Γκάιντα ??)

11. Φορεσιά
11.1 Εξαρτήματα της επίσημης αντρικής φορεσιάς (Φοριόταν σε
γάμους, γιορτές και σε άλλες κοινωνικές εκδηλώσεις.
1) Μάλλινη ολόσωμη φουστανέλα (Καντούσια - Τσιπούνι) ή
1) Φουστανέλα.
2) Γιλέκο (Τζιουμαντάνι).
3) Πουκάμισο (Κ μάσι).
4) Χειρώτια (Ρακαβίτσες ή αρκαβίτσες).
5) Πουτούρια (Τσόριτς).
6) Κάλτσες (Λ πουτς ή προπότς).
7) Φούντες.
8) Ζωνάρι μάλλινο (Μπρίουν).
9) Δερμάτινη ζώνη (Κ ράου).
10) Καπέλο - Καλπάκι (Κατσιούλα) ή τραγιάσκα ή δίκοχο.
11) Μαντήλι (Σερβέτα).
12) Ασημένια αλυσίδα (Κιοστέκι).
13) Τσαρούχια ή παπούτσια.
12) Χειροποίητα φιδάκια από χάντρες (Γαμήλιο δώρο).
15) Είδος κομπολογιού με φούντες και χάντρες (Μάρτσο).
16) Είδος κασκόλ που φορούσαν ο γαμπρός και οι μπράτιμοι (Σια λ).

11.2 Ρούχα που φορούσαν οι περισσότεροι στις καθημερινές τους
δραστηριότητες, τα μικρά παιδιά και οι ηλικιωμένοι.
1) Μαύρο σαλβάρι - πουτούρι.
2) Μαύρο γιλέκο (Τζιουμαντάνι).

Τα μικρά παιδιά πολλές φορές φορούσαν μαύρη καντούσια - τσιπούνι.

11.3 Εξαρτήματα της γυναικείας φορεσιάς - Επίσημη φορεσιά των
παντρεμένων γυναικών (Νυφική φορεσιά).
1) Καντούσια ή Τσιπούνι ή Σαρ κ.
2) Γιλέκο με μανίκια (Βελούδινο ή μάλλινο) (Λιπαντές ή Μιντάν).
3) Φούστα (Μάλλινη με πτυχές και μανίκια τα οποία πολλές φορές είχαν
βελούδινα καπάκια).
4) Γιλέκο (Σκουρτάκα).
5) Πουκαμίσα (Καμεάσα).
6 Ποδιά (Βελούδινη ή μάλλινη και σπάνια σατέν ή από μετάξι-Πουά λ).
7) Κάλτσες (Λ πουτς ή προπότς).
8) Δερμάτινη ζώνη (Κ ράου).
9) Ζώνη με χάντρες.
10) Σαλιάρα (Κιπτάρου ή πετσέτα).
11) Λευκά μαντήλια με πούλιες.
12) Καπέλο με υποσιάγωνο (Κατσιούλα με μαγούρι).
13) Μαντίλα (Βλάσκα).
14) Αλυσίδα με σουγιά (Σιλιβάρι ντι κουστούρα).
15) Παπούτσια.
16) Κοσμήματα.
17) Σειρές φλουριά (Αρραβώ ν).

Πολύ παλιού τύπου γυναικεία γαμήλια φορεσιά ήταν το κουμάσι (φόρεμα με μανίκια, χωρίς πτυχές και πολύ φαρδύ στο κάτω μέρος). Ήταν φτιαγμένο από ύφασμα ριγέ χρυσοποίκιλτο, αγορασμένο συνήθως από την ανατολή.

Το κόκκινο πέπλο, που κάλυπτε το πρόσωπο της νύφης και το οποίο ξεκινούσε πάνω από τη κατσιούλα, το ονομάζουν ζ βον ή τσίπα.

11.4 Καθημερινή φορεσιά - Φορεσιά των ανύπαντρων κοριτσιών.
1) Φούστα μάλλινη (Χωρίς μανίκια).
2) Πουκαμίσα.
3) Ποδιά μάλλινη.
4) Σαλιάρα.
5) Κάλτσες.
6) Ζώνη.
7) Μαντήλι.
8) Αλυσίδα με σουγιά.
9) Μαντίλα άσπρη με πούλιες γύρο γυρο (Τσοβρέ).
10) Παπούτσια.


11.5 Μεταγενέστερη επίσημη και νυφιάτικη φορεσιά.
1) Φόρεμα βελούδινο με πτυχές.
2) Ποδιά μεταξωτή ή βελούδινη όταν επρόκειτο για νύφη.
3) Μαντίλα μεταξωτή (Τσόμπρα).
4) Καπέλο όταν επρόκειτο για νύφη.
5) Παπούτσια.

11.6 Στα κοσμήματα και τα στολίδια ανήκουν.
1) Βραχιόλι (Μπουλτζέ κ), βραχιόλια (Μπολτζέτσ).
2) Δαχτυλίδι (Νε λ), δαχτυλίδια (Νιάλι).
3) Σειρές (κολλιέδες) με χάντρες μπροστά στο στήθος (Μ ρτζιάλι
ή Γιορτάνι). 4) Χάντρες γύρο από την βλάσκα (Λια σ).
5) Μεταλλικές καρφίτσες διαφόρων σχημάτων πάνω στη κατσιούλα
(Πιρπιντάτς).
6) Ασημένια αγκράφα πάνω στη κατσιούλα, εξάρτημα της νυφικής
φορεσιάς (Τάσι).
7) Μάλλινες φούντες πάνω στη κατσιούλα (Αμούρη).

12. Πανηγύρια - Εκδηλώσεις
• Ετήσιος χορός Λαογραφικού Ομίλου Βλάχων και Φίλων «ΛΑΪΛΙΑΣ» Ν. Σερρών.
• Ετήσιος χορός Συλλόγου Βλάχων Ν. Σερρών «Γεωργάκης Ολύμπιος».
• Ετήσιος χορός Συλλόγου Βλάχων Ποροϊων «το Πέρασμα».
• Ετήσιος χορός Συλλόγου Βλάχων Σιδηροκάστρου.
• 14 - 15 Αυγούστου (Γιορτή της Παναγίας) στο όρος Λαϊλιά στην πλατεία των ξυλοκόπων (Μπαλτά τσαϊρ).
• 30 Ιουνίου και 1 Ιουλίου (Των Αγίων Αναργύρων) στην Οινούσα Σερρών.
• Μια εβδομάδα αργότερα η ίδια γιορτή στο Χιονοχώρι Σερρών.

13. Πολιτιστικοί σύλλογοι στο Ν. Σερρών που ασχολούνται με την παράδοση των βλαχόφωνων Σερραίων (κατά αλφαβητική σειρά).

1) Λαογραφικός Όμιλος Βλάχων και Φίλων «ΛΑΪΛΙΑΣ» Ν. Σερρών
2) Σύλλογος Βλάχων Ν. Σερρών «Γιωργάκης Ολύμπιος»
3) Σύλλογος Βλάχων Ν. Πετριτσίου η «Ράμνα»
4) Σύλλογος Βλάχων Ποροϊων «Το Πέρασμα»
5) Σύλλογος Βλάχων Σιδηροκάστρου


14. Χαρακτηριστικά τραγούδια των Βλαχόφωνων του Ν. Σερρών

ΣΤΟ ΣΕΡΡΙΩΤΙΚΟ ΤΟΝ ΚΑΜΠΟ

Περδικούλα σεργιανούσε, στον Σερριώτικο τον κάμπο.

Στον Σερριώτικο τον κάμπο, έπιασε ψηλή βροχούλα.

Έπιασε ψηλή βροχούλα, μάσε κόρη το σαγιά σου.

Μάσε κόρη το σαγιά σου, να μη λερωθεί ποδιά σου.

Να μη λερωθεί ποδιά σου, σε μαλώνει η πεθερά σου.
Ή μη λερώσεις τη ποδιά σου, σε μαλώνει η πεθερά σου.

Σε μαλώνει η πεθερά σου, πεθερά κι ο πεθερό σου.

ΑΝΤΙΠΕΡΑ

Αντίπερα, αντίπερα μαύρα μου μάτια (ή καημένη Μάντω).
Αντίπερα (ή Στου Μαυραντή) στ’ αλώνι ρόιδο μου (ν)έλα ιδώ ματάκια μου (ν)έμορφα

Ήταν μια μέρα Κυριακή μαύρα μου μάτια.(ή καημένη Μάντω).
Μια μέρα χρυσομέρα ρόιδο μου (ν)έλα ιδώ ματάκια μου (ν)έμορφα.

Βγήκαν (ή πήγαν) να παίξουν τα σπαθιά μαύρα μου μάτια (ή καημένη Μάντω)
Να ρίξουν το λιθάρι ρόιδο μου (ν)έλα ιδώ ματάκια μου (ν)έμορφα.

Το ρίχνει ένας το ρίχνουν δυο μαύρα μου μάτια (ή καημένη Μάντω).
Το ρίχνουν τρεις και πέντε ρόιδο μου (ν)έλα ιδώ ματάκια μου (ν)έμορφα.

Το ρίχνει κόρη ανύπαντρη μαύρα μου μάτια (ή καημένη Μάντω).
Και πάει σι παραπέρα ρόιδο μου (ν)έλα ιδώ ματάκια μου (ν)έμορφα

Δώδεκα χρόνους έκανε μαύρα μου μάτια (ή καημένη Μάντω).
Σε κλέφτικα λημέρια ρόιδο μου (ν)έλα ιδώ ματάκια μου (ν)έμορφα.

Κανείς δε την εγνώρισε μαύρα μου μάτια (ή καημένη Μάντω).
Πως είναι κλεφτοπούλα ρόιδο μου (ν)έλα ιδώ ματάκια μου (ν)έμορφα.

(Καταγραφή) ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΕΡΖΗΣ
ΔΕΡΒΕΝΑΓΑΣ (ΧΑΤΖΗΣΤΕΡΓΙΟΣ)

Μας ηρθ’ ένας Δερβέναγας
(μώρε) ή (πω με) μές’ από την πόλη.
Αϊ πιάνει και γρα- Χατζη λαϊ Στέργιουμ
αϊ πιάνει και γράφει μια γραφή.
Πιάνει και γράφει μια γραφή
κι ένα (μωρέ) κομμάτι γράμμα.
Αϊ σε σας βρε βλά- Χατζη λαϊ Στέργιουμ
αϊ σε σας βρε βλάχοι σταϊ Βουνά.
Σε σας βρε βλάχοι σταϊ βουνά
σε σας (μωρέ) βρε τσελιγγάδες.
Αϊ για μάστε χι- Χατζη λαϊ Στέργιουμ
αϊ για μάστε χίλι’ αλόγατα.
Για μάστε χίλια αλόγατα
και δυό (μωρέ) χιλιάδες μούλες.
Άι σαν το’ μαθε Χατζη λαϊ Στέργιουμ
άι σαν το’ μαθε Χατζηστέργιος.
Σαν το’ μαθε Χατζηστέργιους
πολύ (μωρέ) το κακοφάνει.
Άι πιάνει (ή παίρνει) και ζώ- Χατζη λάϊ Στέργιουμ
άι πιάνει και ζώνει τ’ άρματα..

 

ΚΑΤΩ ΣΤΗΝ ΑΣΠΡΗ ΠΕΤΡΑ

Κάτω στην άσπρη πέτρα μωρέ μάτια μου,
κάτω στην άσπρη πέτρα μωρέ φρύδια μου.
Κάτω σι γιαλό γιώτισσα κυρά Βιργιώτισσα.

Βαρέσαν τον Γιαννάκη μωρέ μάτια μου,
βαρέσαν τον Γιαννάκη μωρέ φρύδια μου.
Τον αρματολό γιώτισσα κυρά Βιργιώτισσα.

Τούρκοι τον εβαρέσαν μωρέ μάτια μου,
Τούρκοι τον εβαρέσαν μωρέ φρύδια μου.
Κι αρωμιοί τον κλαιν γιώτισσα κυρά Βιργιώτισσα.

Γιαννάκη να’ χεις μάνα μωρέ μάτια μου,
Γιαννάκη να’ χεις μάνα μωρέ φρύδια μου.
Να’ χεις κι αδερφή γιώτισσα κυρά Βιργιώτισσα.

Να’ χεις καλή γυναίκα μωρέ μάτια μου,
να’ χεις καλή γυναίκα μωρέ φρύδια μου.
Να’ ρθει να σε ιδεί γιώτισσα κυρά Βιργιώτισσα

(Καταγραφή) ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΕΡΖΗΣ
ΛΕΝΑ

Γιου ανγκισις λια Λε…, γιο λια Λένο λια,
γιου ανγκισις λια Λε… Λένο σιγκουρ(α).
Τώρα πι νιγκ(α) σιαρ(α), γιο λια Λένο φιάτ(ου) μουσιάτ(ου),
τώρα πι νιγκ(α) σιαρ(α), γιο λια Λένο χρυσουσίτα.

Νια γκι σι λα τα …, γιο λια Λένο λια,
νια γκι σι λα τα, τατα ουασπιτ(ου).
Σι(ν) τόρκου , σι πουμπάκλου, γιο λια Λένο φιάτ(ου) μουσιάτ(ου),
σι(ν) τόρκου , σι πουμπάκλου, γιο λια Λένο χρυσουσίτα.

Τας νιατάρ αρμά …, γιο λια Λένο λια,
τας νιατάρ αρμά, αρμάτ(α), τάστι νιου.
Κιντούσια σο κουρνιού(ι), γιο λια Λένο φιάτ(ου) μουσιάτ(ου),
κιντούσια σο κουρνιού(ι), γιο λια Λένο χρυσουσίτα.

Τας νιατάρ κ(ου)μια …, γιο λια Λένο λιά,
τας νιατάρ κ(ου)μιάσα, φράτινιου.
Κου πατρ(ου)τζατς λιλίλτσι, γιο λια Λένο φιάτ(ου) μουσιάτ(ου),
κου πατρ(ου)τζατς λιλίλτσι, γιο λια Λένο χρυσουσίτα.

 

ΛΕΝΑ

Που ξεκίνησες καλέ ή βρε Λένα,
που ξεκίνησες καλέ ή βρε Λένα, μόνη σου.
Τώρα πριν βραδιάσει, εγώ κάλε Λένα κορίτσι όμορφο,
τώρα πριν βραδιάσει, εγώ κάλε Λένα κορίτσι χρυσωμένο.

Ξεκίνησα στη θεία μου, καλέ ή βρε Λένα,
ξεκίνησα στη θεία μου, καλέ ή βρε Λένα, μια επίσκεψη.
Να γνέσω (στη ρόκα), το βαμβάκι, εγώ κάλε Λένα κορίτσι όμορφο,
να γνέσω (στη ρόκα), το βαμβάκι εγώ κάλε Λένα κορίτσι χρυσωμένο.

Για να κάνω τη φορεσιά, καλέ ή βρε Λένα,
για να κάνω τη φορεσιά, καλέ ή βρε Λένα, του πατέρα μου.
Καντούσα του πεθερού μου, εγώ κάλε Λένα κορίτσι όμορφο,
καντούσα του πεθερού μου, εγώ κάλε Λένα κορίτσι χρυσωμένο.

Για να κάνω πουκάμισο, καλέ ή βρε Λένα,
για να κάνω πουκάμισο, καλέ ή βρε Λένα, του αδερφού μου.
Με σαράντα λουλούδια, εγώ κάλε Λένα κορίτσι όμορφο,
με σαράντα λουλούδια, εγώ κάλε Λένα κορίτσι χρυσωμένο.


(Καταγραφή) ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΕΡΖΗΣ
ΛΑ ΠΟΜΛΟΥ ΝΤΙ ΝΙΓΚ Α ΜΑΡΙ (ΓΚΑΛΜΠΙΝΑ)

Λα πόμλου ντι νιγκ α μάρε, Στο δέντρο κοντά στη θάλασσα,

ντουάρμι βρούτα σούμ(α) ούμπρ(ι), κοιμάται η αγάπη μου κάτω απ’ τη
σκιά,
σούμ(α) ούμπρ(ι) σ’πι άλμπ(ου) κιάτρ(ου). Κάτω απ’ τη σκιά πάνω σε λευκό
λιθάρι.
Σα σκούλ(α) σιού βίντου ζούρλου Σηκώθηκε ένας τρελός αέρας

σ’ασπούλμπιρ(α) φρ(ού)ντζ(ι)λ(ι) τούτι. Και σκόρπισε τα φύλλα όλα.

(Ρεφραίν) (Ρεφραίν)
Μόι λε λιλίτσι λιά Αχ! Λουλουδάκι μου,

τριαντάφυλλα αρός(ι) σ’γκάλμπινα. Τριαντάφυλλο μου κόκκινο κίτρινο.

 


ΡΑΦΤΕ (ΡΑΦΤΗΣ)

Ράφτε τσι νου τσοτσ, μώρε (δις) Ράφτη γιατί δε χορεύεις;
Τσι λάι τράκου ντε, τσοκ σι ιν φάκου τι διάβολο να χορέψω,

νο μου στράνι τα σι ιν μπάκου δεν έχω ρούχα να χορέψω.

νο μου καμιά σ τα σι ιν μπάκου δεν έχω πουκάμισο να φορέσω.

νο μου τσιουμαντάνι τα σι ιν μπάκου δεν έχω γιλέκο να φορέσω.

νο μου πουρπτόσ τα σι ιν μπάκου δεν έχω κάλτσες να φορέσω.

νο μου π πούτσου τα σι ιν μπάκου δεν έχω παπούτσια να φορέσω.

νο μου κατσιούλα τα σι ιν μπάκου δεν έχω καπέλο να φορέσω

νο μου σιλιβάρι τα σι ιν μπάκου δεν έχω σαλβάρι να φορέσω

νο μου σμιά ν τα σι ιν μπάκου δεν έχω βράκι να φορέσω.

(Καταγραφή) ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΕΡΖΗΣ
 

Τερζής Βασίλης: Καθηγητής Φυσικής Αγωγής - Δάσκαλος Ελληνικού χορού
Μαυρογένους - Κοραή (γωνία) Σέρρες τ.κ 62121
Τηλ. 23210-25516, κιν. 6977-651857,
Fax. 23210-25516, 23210-58100
e-mail : vterzis@hotmail.com

 

ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΒΛΑΧΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΩΝ «ΛΑΪΛΙΑΣ Ν. ΣΕΡΡΩΝ
Μοναστηρίου 1, Σέρρες Τ.Κ 62123, τηλ/fax 2321058100
info@lailias-vlaxoi.gr   www.lailias-vlaxoi.gr

 

 

Φορεσιές

 

 

Καντούσα

 

Νυφική

     

 

   

Φουστανέλα

     

     
     

 

Νεότερη Νυφική

 

Καθημερινή